Іван Паўлавіч Мележ – беларускі пісьменнік, драматург, публіцыст. Аўтар трылогіі «Палеская хроніка» – шырокавядомага цыкла раманаў. Ён выразна прадэманстраваў мастацкія магчымасці рэалізму, адкрыў свету экзатычнае беларускае Палессе і ўславіў яго.
Іван Паўлавіч Мележ нарадзіўся 8 лютага 1921 года ў вёсцы Глінішча Хойніцкага раёна на Гомельшчыне. Сярэднюю школу закончыў у Хойніках з атэстатам выдатніка.
У 1938 годзе юнак паступаў у Інстытут гісторыі, філасофіі і літаратуры ў Маскве, але не прайшоў па конкурсе. Вярнуўся на радзіму, працаваў у Хойніцкім райкаме камсамола. Восенню 1939 года быў залічаны студэнтам таго ж інстытута, у які першы раз не паступіў. У 1940 годзе яго прызвалі ў войска. Вялікую Айчынную вайну сустрэў у Карпатах. Адступаючы, удзельнічаў у кровапралітных баях. Пад Растовам Іван Мележ атрымаў другое раненне. Асколкам бомбы яму раздрабіла правае плячо, і ўсю руку хацелі ампутаваць. Але знайшоўся хірург, які выратаваў яе.
Пачаў пісаць Мележ яшчэ школьнікам. Першы яго верш «Радзіме» быў надрукаваны ў 1939 годзе ў камсамольскай газеце «Чырвоная змена». На вайне ён рабіў дзённікавыя запісы, якія ў апрацаваным выглядзе падрыхтаваў да друку, назваўшы «Першая кніга». Яна была апублікавана пасля смерці празаіка ў 1978 годзе. У гэтай кнізе усё падзеі грунтуюцца на дакументах і фактах.
Вучыўся і працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце, у рэдакцыі часопіса «Полымя», у апараце ЦК КПБ.
Беларускі пісьменнік прызнаваўся, што ніколі яго не мучыла думка, што пісаць (цікавых задум, жыццёвага матэрыялу хапала), затое «мучыла заўсёды — як пісаць». Мележ з цеплынёю называў беларускую мову ласкавай, мілагучнай, як песня. «Я чую тое, што пішу, як музыку, з мелодыяй, з рытмам. Бывае, чытаю ўслых напісанае. Востра сачу, каб у мелодыі твора не было фальшу. Ледзь пачую фальш, спыняюся, шукаю дакладныя тоны і словы. Імкнуся знайсці самыя дакладныя».
Іван Мележ – Лаўрэат Ленінскай прэміі (за раман «Людзі на балоце» і «Подых навальніцы»), Дзяржаўнай прэміі імя Якуба Коласа (за зборнік «Жыццёвыя клопаты»), Літаратурнай прэміі імя Якуба Коласа (за раман «Людзі на балоце»). За вялікія дасягненні ў развіцці беларускай савецкай літаратуры ў 1972 годзе яму прысвоена ганаровае званне народнага пісьменніка БССР.
Цікавыя факты пра Івана Мележа:
- Пісаў рыфмаваныя радкі. Школьнікам Мележ выпісваў у асобны сшытак творы рускіх і беларускіх класікаў: Пушкіна, Някрасава, Янкі Купалы. Сельскі настаўнік пераканаў хлопца не кідаць паэтычную працу і пасылаць вершы ў розныя рэдакцыі.
- Першы твор напісаў левай рукой. Першае ў сваім жыцці апавяданне Іван Паўлавіч быў вымушаны пісаць левай рукой, таму што знаходзіўся ў гэты час у шпіталі. Апавяданне мае назву «Сустрэча» і публікавалася з паметкай «Каўказ, шпіталь, 1942 год».
- Шыў сабе абутак і змайстраваў ровар. Фраза «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» лічыцца штампам. Але да Івана Мележа яна падыходзіць ідэальна. У дзяцінстве Іван Паўлавіч хадзіў у школу ў пасталах (сялянскі самаробны абутак са скуры і ануч), якія сам зрабіў з лазы. Сапраўдную славу сярод аднагодак Мележу прынесла стварэнне драўлянага ровара. Колы былі зроблены з двух арэхавых абручоў, але са спіцамі і рамай.
- Іван Мележ любіў падарожжы, цікавіўся жывапісам і добра ў ім разбіраўся, выдатна ведаў сусветную гістрыю мастацтваў.
- Раман «Людзі на балоце» мог мець іншую назву і ледзь не згарэў.
Тым часам Іван Мележ, які нічога не ведаў пра пажар, у добрым настроі вяртаўся дадому. На двары яму паведамілі, што пажар быў у яго кватэры. Мележ спачатку збялеў, а праз некаторы час ужо свяціўся ад шчасця. Што ж здарылася? У кабінеце на пісьмовым стале ляжаў скончаны раман «Людзі на балоце». Калі б пажар дайшоў да гэтага пакоя, рукапіс не ацалеў бы. І працу давялося б пачынаць спачатку.
© Авторское право «Витьбичи». Гиперссылка на источник обязательна.
